بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت ۱۰

دستۀ دوم: شاگردان برخی از علمای گروه نخست، مانند سید محسن أعرجی کاظمی(۱۲۴۰ ه.ق)، شریف العلماء محمد شریف بن حسن علی(۱۲۴۵ه.ق)، مولی احمد نراقی( ه.۱۲۴۵ق)، شیخ محمد تقی بن عبدالرحیم( ه.۱۲۴۸ق) و صاحب جواهر(۱۲۶۶ه.ق).
دستۀ سوم: در رأس طبقۀ بعد شیخ اعظم، شیخ مرتضی انصاری(۱۲۸۱ه.ق) قرار دارد. شیخ مرتضی با ابتکارات علمی‌و شاگردان مستقیم و غیر مستقیم او تا امروز توانسته اند با تلاشهای پی گیر خود علم فقه و اصول فقه، بلکه به طور کلی اجتهاد را از لحاظ علمی‌و فنی به بالاترین مرحلۀ خود برسانند؛ لذا از نظر اینجانب تحول عظیم فقه و اصول از زمان مرحوم شیخ به بعد آغاز شده و صلاحیت دارد این بزرگ را سر سلسلۀ عظیم ترین دوره از ادوار فقه شیعه قرار دهیم.[۶۳]
۲-۲-۸-۱- پیدایش اخباریان و مقاومت اصولیین
بنیادهای فکری مکتبی را که اینک به «اخباریگری» موسوم شده است، در جریانهای فکری قرون اولیۀ اسلام و مقارن زمان حضور امام علیه السلام می‌توان یافت. در همین اوان در فقه عامه نیز دو جریان فکری وجود داشت: گروه اول که عمدتاً اهل حجاز بودند به «اهل حدیث» اشتهار داشتند و گروه دیگر که غالباً مقیم عراق بودند، «اصحاب رأی» نامیده می‌شدند.
بنا به گفتۀ شهرستانی، علت تسمیۀ اهل حدیث به این نام این بود که آنان کوشش خود را بر تحصیل و نقل حدیث و حکم بر طبق آن مقصود می‌داشتند. اینان برای یافتن احکام شرع ابتدا به قرآن رجوع میکردند و در صورتی که حکم مسأله را نمی‌یافتند به احادیث پیامبر صلی الله علیه و اله مراجعه می‌کردند، اگر احادیث متعارض بود و دلیلی بر ترجیح هیچکدام نمی‌یافتند به اقوال و فتاوی صحابه رجوع می‌کردند. این گروه حتی خبر ضعیف و مرسل را بر قیاس ترجیح می‌دادند.
برخلاف این گروه، اهل رأی چنانچه حکم مسأله ای را در قرآن پیدا نمی‌کردند و سنت قطعی نیز بر آن دلالتی نداشت، به احادیث چندان اعتماد نمی‌کردند و بر مبنای مشابهت (رأی و قیاس)، فتوا می‌دادند. اینان معتقد بودند فقیهی که در مقررات اسلامی‌ممارست دارد می‌تواند حکم مسائل را از روی مشابهت ها به دست آورد.[۶۴]
۲-۲-۸-۲- امتیازات دورۀ هشتم
مهمترین امتیازات این دوره عبارت است از:۱- شکست شدید نهضت اخباریان در اثر قیام اصولیین به رهبری وحید بهبهانی بر ضد ایشان.
۲- خروج تدریجی مسائلی از علم اصول که اهل سنت در علم اصول داخل کرده بودند و در استنباط شیعه تأثیری نداشت، مانند قیاس اصولی، استحسان، مسائل مرسله، سد و فتح ذرائع و احیاناً استقرار.
۳- دخول تدریجی مسائلی در علم اصول که مورد اختلاف اصولیان و اخباریان قرار گرفت، از قبیل حجیت قطع حاصل از مقدمات عقلیه، تقدم دلیل عقلی قطعی بر دلیل نقلی، حجیت ظهور کتاب، جریان اصل برائت در شبهات حکمیۀ تحریمیه. پیش از این به تعدادی از این مسائل اشاره شد و بعد از این در معرفی شیخ انصاری توضیحات بیشتری در این باره داده خواهد شد.
۲-۲-۸-۳- فقهای دورۀ هشتم
پس از پیدایش اخباریان و رکودی که در پیشرفت علم اصول فقه پدید آمد، گروهی از بزرگان و فقها به رهبری وحید بهبهانی در برابر این نهضت قد برافراشتند و با تلاش مستمر خود از نو به این علم رونق بخشیدند و آن را به کمال لایق خود رساندند.اینک به طور مختصر به معرفی تعدادی از فقهای این دوره می‌پردازیم:
وحید بهبانی (۱۲۰۵ه.ق)محمد باقر بن محمد اکمل معروف به آقای بهبهانی و وحید بهبهانی و استاد اکبر از شاگردان سید صدرالدین قمی، شارح وافیه و آقا جمال خوانساری و از بزرگان و مجددان شیعه در اواخر قرن دوازدهم و اوائل قرن سیزدهم است. وی سر سلسلۀ فقهایی است که با طرح مباحث دقیق اصولی در برابر اخباریان مقاومت کردند و از نو باب تفکر و اندیشه را برای فقهای شیعه گشود.
از جمله آثار وی عبارتند از: الاجتهاد و الاخبار در رد اخباری، ابطال القیاس، الفوائد الحائریه، اثبات التحسین و التقبیح العقلیین، مصابیح الظلام، اصاله الصحه فی المعاملات و عدمها.
سید محمد مهدی طباطبائی، بحرالعلوم (۱۲۱۲ه.ق): وی فرزند سید مرتضی از شاگردان برجستۀ وحید بهبهانی و از بزرگان علمای امامیه است و در بین علما مقامی‌والا دارد.
از جمله آثار وی عبارتند از: المصابیح، اجتماع الامر و النهی و اصاله البراء ه.
شیخ جعفر کاشف الغطاء(۱۲۲۷ه.ق): وی فرزند شیخ خضر حلی جناحی، معروف به شیخ اکبر از اکابر علمای امامیه و از شاگردان برجستۀ وحید بهبهانی و سید مهدی بحرالعلوم است.
آثار وی عبارتند از:کشف الغطاء، اثبات الفرقه الناجیه من بین الفرق الاسلامیه، بغیه الطالب، الحق المبین فی تصویب المجتهدین.
سید علی طباطبائی، صاحب ریاض (۱۲۳۱ ه.ق): وی فرزند سید ابوالمعالی از بزرگان امامیه در قرن سیزدهم و فقهای بنام شیعه و خواهرزاده، داماد و از شاگردان وحید بهبهانی است.
شریف العلماء (۱۲۴۵ه.ق): محمد بن حسنعلی آملی مازندرانی، ملقب به شریف الدین و مشهور به شریف العلماء از اعاظم فقها و اصولیین اواسط قرن سیزدهم است.
از آثار اوست: مستند الشیعه فی الاحکام الشریعه، معراج السعاده در اخلاق، عوائد الایام من قواعد الفقهاء الاعلام.
شیخ محمد تقی (۱۲۴۸ه.ق): وی صاحب هدایه المسترشدین و از شاگردان سید بحرالعلوم، سید علی صاحب ریاض، سید محسن کاظمی‌و شیخ جعفر کاشف الغطاء (پدر زن خود) است.آثار وی عبارتند از:حاشیه بر معالم، شرح الاسماء الحسنی و حجیه المظنه.
شیخ محمدحسین اصفهانی(۱۲۶۰یا۱۲۵۴ه.ق): وی صاحب فصول و فرزند عبدالرحیم و برادر شیخ محمد تقی، صاحب هدایه المسترشدین از دانشمندان صاحب نام شیعه است. از وی علاوه بر کتاب الفصول فی علم الاصول آثار دیگری نیز باقی مانده است.
شیخ محمد حسن اصفهانی ( ۱۲۶۶ه.ق): وی صاحب جواهر الکلام و فرزند شیخ باقر از ارکان علمای امامیه و صاحب بزرگترین موسوعه فقهی شیعه و از مراجع گرانقدر بوده و تا کنون کتاب مذکور از مهمترین منابع و مآخذ فقهی است. وی به جهت موقعیتی که کتاب ارزشمندش در بین فقهای بعد از خود پیدا کرد، ملقب به شیخ الفقهاء شد.[۶۵]
۲-۲-۹- دورۀ نهم: عصر حاضر
این دوره که در واقع از نظر روش دنبالۀ دورۀ هشتم به حساب می‌آید با شیخ مرتضی انصاری(۱۲۸۱ ق) آغاز می‌شود. او و شاگردان مستقیم و غیر مستقیمش در راه تکمیل فعالیت فقهای دورۀ قبل سعی وافر کردند و اجتهاد را به اوج کمال و ترقی رسانیدند و در واقع باید شیخ انصاری را پیشوای عالیترین دورۀ اجتهاد دانست. شیخ با دقت نظر و تحقیق خویش برای فقهای معاصر خود و آیندگان راه استنباط صحیح را نشان داد و کتابهای بجا مانده از او، بویژه دو اثر گرانقدرش رسائل و مکاسب، دلیل روشنی بر این مدعا است.
۲-۲-۹-۱- امتیازات دورۀ نهم
مهمترین امتیازات این دوره عبارتند از: ۱- دقت بی مانند و تحقیق بی نظیر در به کار بردن مسائل اصولی در فروع فقهی، و نیز استفاده از ادلۀ عقلی و منطقی در مسائل فقه و همچنین در اصول در این دوره با هیچیک از دوره های قبل قابل مقایسه نیست.
۲- شیوه و روش مرحوم شیخ در تحقیقات خود ابتکاری بود، و برای متأخران از خود اسوه و الگو قرار گرفت.
۳- شیخ چنانکه در فقه، از اصول اهل سنت استفاده نمی‌کرد، همچنین اصول خود را هم از این اصول تهی ساخت.
۴- شیخ هم در فقه و هم در اصول از مسائلی که تحت تأثیر اخباریان مطرح شده بود استفاده می‌کرد.
۵- در این دوره موارد جریان أمارات و اصول بخوبی و دقت بررسی و دسته بندی شد و تقدم و تأخر هر یک بر دیگری روشن شد.
۶- مسائل مستحدثه در سالهای اخیر به طور متفرقه یا در رسائلی جداگانه مورد بحث و تحقیق قرار گرفت.
گرچه نطفۀ بسیاری از مسائل بالا در دورۀ قبل بسته شد؛ ولی در این دوره به طور کامل به ثمر نشست.[۶۶]
۲-۲-۱۰- فقهای دورۀ نهم
در این عصر با ظهور شیخ انصاری و شاگردان او روش فقهای دورۀ هشتم به اوج کمال خود رسید. دقت نظر و موشکافی در بین فقها بیش از ادوار پیش معمول شد و مسائل اصولی که غالباً از ادلۀ عقلی نشأت گرفته بود در فروع فقهی وارد شد و دامنۀ مباحث اصولی و فقهی بسیار گسترش یافت.
شیخ مرتضی انصاری (۱۲۸۱ه.ق): مرتضی بن محمد امین در سال( ۱۲۱۴ه.ق) در شهر دزفول به دنیا آمد. نسب شریف وی به صحابی بزرگوار، جابربن عبدالله انصاری سلمی‌خزرجی می‌رسد.
از شیخ مرتضی تألیفات زیادی بجای مانده است؛ ولی از همه آنها مهمتر دو اثر ماندگار ایشان در فقه و اصول فقه است که تا زمان حال نیز به عنوان متن دقیق علمی‌در حوزه های علمیه مطرح می‌شود که الحق از نظر دقت و استواری علمی‌شایسته مقام شامخ آن عالم کم نظیر بلکه بی نظیر بوده است. این دو اثر به مکاسب در فقه و رسائل در اصول فقه معروفند.[۶۷]
-فقهای بعد از شیخ انصاری
کلانتر تهرانی (۱۲۹۲ق): میرزا ابوالقاسم بن محمد علی از بزرگان علمای اواخر قرن سیزدهم و از شاگردان برجستۀ شیخ انصاری و ملاعبدالله زنوزی و سید ابراهیم قزوینی بود و بیشتر مطالب شیخ را بعد از درس برای حاضران حوزۀ درس استاد تقریر می‌کرد و همین تقریرات اصولی در مجموعه ای به نام مطارح الانظار در تهران به چاپ رسیده است و شیخ انصاری بارها به اجتهاد ایشان تصریح کرده است.
سیدحسین کوه کمری (۱۲۹۹ه.ق): وی از علمای بزرگ امامیه و از فقهای متبحر اواخر قرن سیزدهم و از شاگردان بنام شیخ انصاری و مرجع تقلید بعد از شیخ بود.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت azarim.ir مراجعه نمایید.