پژوهش – بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- …

سید حسین کوه کمری در باب اجاره، ارث، استصحاب، حج، زکاه، صلاه، قضا و مقدمۀ واجب کتابهایی تألیف کرده است ولی به دلیل بدی خط از بین رفته اند.
میرزای شیرازی بزرگ (۱۳۱۲ه.ق): میرزا محمد حسن حسینی شیرازی از مشهورترین شاگردان شیخ انصاری است. یکی از اقدامات تاریخی میرزا در دوران مرجعیت خود تحریم تنباکو بعد از اعطای امتیاز آن به حکومت بریتانیا بود. متأسفانه اثری مکتوب از میرزا به جا نمانده است ولی شاگردانش دروس استاد را تقریر کرده اند.[۶۸]
میرزا محمد تقی شیرازی (۱۳۳۸ه.ق): میرزا محمد تقی فرزند میرزا محب علی حائری شیرازی و از فقها و مراجع بزرگ شیعه و رهبران انقلاب عراق علیه انگلستان بود. وی بعد از گذراندن مقدمات در شیراز و استفادۀ وافر از فاضل اردکانی به سامرا عزیمت کرد و در درس میرزای بزرگ حاضر شد و از مدرسان بنام آن حوزه گردید و بعد از فوت استادش زعامت حوزه به ایشان منتقل شد.
آثار وی عبارتند از: شرح مکاسب، شرح منظومۀ رضاعیۀ سید صدرالدین عاملی و القصائد الفاخره فی مدح العتره الطاهره.
شیخ محمد حسن کاشف الغطاء: وی یکی از علمای بزرگ شیعه بود که در طول حیات علمی‌خود علاوه بر تحقیقات ارزشمندی در زمینه فقه و اصول و حدیث با تألیف آثار دیگری به شبهات مخالفین شیعه پاسخ داد. تعداد تألیفات او به حدود هشتاد عنوان می‌رسد، مانند: الآیات البینات، اصل الشیعه و اصولها، تحریر المجله، حواشی عین الحیاه در فقه، الدین و الاسلام، السیاسه الحسینیه، المراجعات الریحانیه و المیثاق العربی الوطنی.[۶۹]
۲-۲-۱۰-۱- فقهای معاصر
حاج شیخ عبدالکریم حائری (۱۳۵۵ه.ق): وی یکی از فقهای بزرگ شیعه و مؤسس حوزۀ علمیه قم است.
آثار علمی‌ایشان عبارتند از: درر الفوائد فی الاصول،کتاب الرضاع و کتاب الصلاه.
شیخ محمد حسین اصفهانی (۱۳۶۱ه.ق): وی فرزند شیخ محمد حسن، معروف به کمپانی از علمای بزرگ امامیه در قرن چهاردهم بود و در فقه، اصول و حکمت و کلام تبحر خاصی داشت. شیخ فلسفه را نزد حاج میرزا محمد باقر اصطهباناتی وفقه و اصول را نزد سید محمد فشارکی و آخوند خراسانی و حاج آقا رضا همدانی فرا گرفت و به مقام بالای علمی‌رسید و شاگردان بسیاری تربیت کرد. از جمله آثار وی عبارتند از: الاجاره، الاجتهاد و التقلید و العداله، حاشیه بر مکاسب و حاشیه بر رسائل.
میرزا محمد علی شاه آبادی (حدود ۱۳۶۳ه.ق): وی از علمای بزرگ معاصر و از شاگردان میرزا حسن آشتیانی،آخوند خراسانی و میرزا حسین خلیلی و میرزا محمد تقی شیرازی بود و در علم معقول از محضر میرزا هاشم رشتی استفاده کرده است.
از تألیفات ایشان است: الانسان و الفطره، الایمان و الرجعه، حاشیۀ کفایه، القرآن و العتره و منازل السالکین. امام خمینی (ره) از شاگردان این مرد بزرگ بود و همیشه از ایشان با احترام تمام یاد می‌کرد.
سید محسن حکیم (۱۳۹۰ه.ق): فرزند سید مهدی از فقهای امامیه و مراجع بزرگ شیعه و صاحب تألیفات بسیار (حدود ۵۰ عنوان) است. وی اولین کتابخانۀ عمومی‌را در نجف بنیان گذاشت و شاگردان بسیاری را تربیت کرد.
آثار وی عبارتند از: مستمسک العروه الوثقی، حقائق الأصول و دلیل الناسک.
سید ابوالقاسم خوئی (۱۴۱۳ه.ق): وی در سال (۱۳۱۷ه.ق) در شهرستان خوی به دنیا آمد و بعد از گذراندن مقدمات در ۱۳ سالگی به نجف اشرف رهسپار شد و دروس سطح را از محضر پدر بزرگوارش (آقا سید علی اکبر خوئی)، حاج میرزا فرج الله تبریزی، سید علی کازرونی و میرزا محمود شیرازی فرا گرفت و از دروس خارج فقه و اصول اساتیدی چون شیخ الشریعۀ اصفهانی، حاج شیخ مهدی مازندرانی، میرزای نائینی، آقا ضیاء عراقی و شیخ محمد حسین اصفهانی بهره مند شد و از شیخ محمدجواد بلاغی در علم کلام و تفسیر و سید حسین بادکوبه ای در حکمت و فلسفه، آمیرزا علی آقا قاضی در اخلاق و سید ابوالقاسم خوانساری در ریاضیات استفاده کرد.
از مترجم آثار علمی‌فراوانی باقی مانده است. از آن جمله: لباس مشکوک در فقه، اجود التقریرات، البیان فی تفسیر القرآن، معجم رجال الحدیث، مبانی تکمله المنهاج.[۷۰]
امام خمینی (۱۴۰۹ه.ق):حاج آقا روح الله خمینی در بیستم جمادی الآخره سال (۱۳۲۰ه.ق) در شهرستان خمین به دنیا آمد. پدر بزرگوارش آیه الله سید مصطفی موسوی که از معاصران میرزای شیرازی و از علمای برجسته خمین به شمار می‌آمد، هنگامی‌که حاج آقا روح الله پنج ماهه بود، بین راه خمین و اراک به ضرب گلوله به شهادت رسید.
وی دروس مقدماتی را نزد اساتید منطقه چون: آقا میرزا محمود افتخار العلماء، میرزا رضا نجفی خمینی، آقا شیخ علی محمد بروجردی، آقا شیخ محمد گلپایگانی و آقا عباس اراکی و برادرشان آیه الله سید مرتضی پسندیده (ره) فرا گرفت و در سال(۱۲۹۸ ش) عازم حوزۀ علمیۀ اراک شد و مقارن هجرت آیه الله حاج شیخ عبدالکریم حائری بزدی (۱۳۰۰ ش) به حوزۀ علمیۀ قم منتقل گردید و نزد اساتیدی چون: آیت الله سید محمد تقی خوانساری، آیه الله سید علی یثربیکاشانی و آیه الله شیخ عبدالکریم حائری دروس عالی فقه و اصول را ادامه داد و نیز از محضر مرحوم حاج سید ابوالحسن رفیعی قزوینی در ریاضیات، هیئت و فلسفه و آقا میرزا علی اکبر حکمی‌یزدی در هیئت و مرحوم آقا شیخ محمد رضا مسجد شاهی اصفهانی در عروض و قوافی و فلسفه اسلامی‌و آیه الله حاج میرزا جواد ملکی تبریزی در اخلاق و عرفان استفاده و حدود شش سال عالیترین سطوح عرفان نظری و عملی را نزد آیه الله آقا میرزا محمد علی شاه آبادی سپری کرد.
امام خمینی سالهای طولانی در حوزۀ علمیۀ قم به تدریس سطح و خارج فقه و اصول، فلسفه و عرفان و اخلاق پرداخته و شاگردان بسیاری از محضر آن بزرگ استفاده میکردند.
تألیفات متعددی از حضرت امام خمینی بجای مانده است که به نام برخی از آنها اشاره می‌شود:تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، سر الصلوه (صلاه العارفین و معراج السالکین)، کشف اسرار، انوار الهدایه فی التعلیقه علی الکفایه، الرسائل، مناهج الوصول الی علم الاصول، رساله فی الطب و الاراده، کتاب الطهاره، المکاسب المحرمه، کتاب البیع و تحریر الوسیله.[۷۱]
فصل سوم
بررسی تاریخ فقهای شیعه از
قرن اول تا چهارم
مذهب شیعه درطول تاریخ حیات خود تحولات سیاسى و اجتماعى بسیارى را پشت‏سرگذاشته که در سرنوشت آن از نظر فعالیت‏هاى مذهبى و کلامى مؤثر بوده است. قرن اول تا چهارم هجری، به علت ظهور فقهاء و متکلمین بزرگ شیعی و نیز روی کار آمدن دولت های شیعی چند، به ویژه در انتهای قرن سوم و چهارم و همچنین کاهش اقتدار خلافت امویان و عباسیان – بزرگترین حامی جهان تسنن – یکی از ادوار درخشان تاریخ تشیع به شمار می‌رود. در قرن اول هجری و پس از به خلافت رسیدن امام اول شعیان(حضرت علی(ع))، دورۀ شکل گیری فقه ناب برگرفته از کتاب الهی و سنت پیامر رشد فزاینده ای داشته و ما در این دوران شاهد تبلور آراء فقهی اطرافیان حضرت علی(ع)، بر مبنای فقه تشیع هستیم. با توجه به وفات حضرت علی(ع) و اجحاف در حق امامان بعدی و روی کار آمدن حکومت های نامشروع معاویه و به ویژه امویان، جو خفقان و کشتار مخالفین از جمله کشتار و خفقان فقهاء آغاز گردید؛ اما این امر هم نتوانست مانعی برای نگارش و تألیف کتب و مجموعه های فقهی توسط فقهای شیعی باشد.[۷۲]از فقهای مطرح در قرن اول هجری تا اواسط قرن سوم که جو کاملاً خفقانی بر امت مسلمین بخصوص بر شیعیان غالب بود؛ می‌توان به علی بن بابویه قمی، عیاشی سمرقندی، ابن ابی عقیل و ابن جنید اسکافی اشاره داشت.
اما در قرن چهارم با پیدایش دولتهای شیعی آل بویه، مصر، حمدانیان زیدیه یمن، علویان طبرستان و. .. جریان به سود مذهب تشیع ورق خورد که بر اثر آن نفوذ شیعه در همه جا فراگیر گردید.[۷۳]
پیدایش دولتهای شیعی و نیز تلاش و کوشش بی‌وقفه علماء شیعی، دو عامل مهم و اساسی در گسترش و توسعه تشیع در این برهه از زمان به شمار می‌رود. فعالیتهای فقها و متکلمین شیعه به اشکال مختلف به صورت:‌ جمع‌آوری احادیث، تربیت شاگردان، تدوین فقه و کلام، مبارزه با بدعت‌ها و انحرافات فکری، تأسیس حوزه‌ها و مراکز علمی، بهره‌برداری از امکانات دولتی، تأسیس مساجد و برگزاری مراسم شیعی. .. خود نمایی نمود. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر بر آن است تا نقش و جایگاه متکلمین و فقها را در این رابطه، مورد بررسی و مطالعه قرار دهد.
۳-۱- روی کار آمدن حکومت ها در دورۀ زمانی قرن اول تا چهارم هجری و جایگاه شیعیان
۳-۱-۱- عصر خلفا
در طول این دوره شیعه از شرایط اجتماعى و سیاسى مطلوبى برخوردار نبود؛ ولى در دوران خلافت ظاهرى حضرت علی(ع) شرایط مطلوبى به دست آورد و توسط حضرت علی(ع) معارف توحیدى تبیین گردید و دانشمندان بسیارى در زمینه‏هاى تفسیر، فقه و کلام از دریاى بیکران علوم وى سیراب گردیدند؛ البته تبیین معارف توحیدى و تربیت دانشمندان توسط حضرت علی(ع) در دورۀ قبل از خلافت او نیز انجام مى‏گرفت؛ ولى در دوران خلافت آن حضرت رشد فزاینده‏اى یافت.[۷۴]
۳-۱-۲- عصر امویان
در طول این دوره شرایط سیاسى کاملاً علیه شیعه بود و آنان متحمل آزارها و شکنجه‏هاى جسمى و روحى بسیارى از جانب حکام اموى گردیدند. ولى با این حال از رسالت دینى و کلامى خود غافل نبوده و در پرتو هدایت‏هاى آموزگاران معصوم کلام، در حد توان به رسالت‏خویش جامه عمل پوشاندند. در سالهای پایانى حکومت امویان و اوایل حکومت عباسیان؛ یعنى بخشى از دوران امامت‏حضرتمحمد باقر و حضرت صادق علیهما السلام شرایط سیاسى نسبتا خوبى براى اهل بیت و شیعیان فراهم گردید، زیرا حکومت امویان رو به سقوط و انقراض بود و حاکمان اموى در اضطراب روحى و فکر به سر مى‏بردند. در نتیجه، فرصت و مجال اعمال فشار علیه علویان را نداشتند، و در آغاز حکومت عباسیان نیز به خاطر عدم استقرار و ثبات لازم، و نیز به دلیل اینکه آنان به انگیزه و ترفند دفاع از علویان بر امویان غلبه یافته بودند، اهل بیت و پیروان آنان از شرایط خوبى برخوردار بودند، و به همین جهت نهضت علمى و فرهنگى شیعه توسط امام باقر و امام صادق پایه‏گذارى و شکوفا گردید.[۷۵]
۳-۱-۳- حکومت عباسیان
در زمان منصور بار دیگر علویان تحت فشار سیاسى سختى قرار گرفتند، چنانکه سیوطى گفته است: منصور اولین خلیفۀ عباسى بود که میان علویان و عباسیان آتش فتنه را برانگیخت. در سال ۱۴۵ه.ق – پس از گذشت نه سال از حکومت منصور- محمد و ابراهیم، فرزندان عبد الله بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب، علیه منصور قیام کردند؛ ولى آن دو و گروه بسیارى از اهل بیت توسط منصور به شهادت رسیدند.
آزار و شکنجه‏هاى علویان توسط منصور در زندانهاى تاریک و نمناک و قرار دادن آنان در لاى دیوار مشهور است. معلى بن خنیس که از شیعیان و اصحاب مقرب و متصدى امور مالى امام جعفرصادق(ع) بود؛ از جمله کسانی است که به دستور منصور به شهادت رسیدند. منصور از داود بن عروه فرماندار مدینه خواست تا وى را به قتل برساند. داود( معلى) را احضار نمود و او را تهدید به قتل کرد و از وى خواست تا نام شیعیان را به او بگوید. معلى مقاومت نموده و گفت: به خدا سوگند اگر نام یکى از آنان در زیر پاى من باشد، پایم را بر نخواهم داشت. داود وى را به شهادت رساند و سرش را به دار آویخت.[۷۶] او سرانجام امام جعفرصادق(ع) را مسموم کرد و به شهادت رسانید. این وضعیت در عصر حکومت مهدى عباسى (۱۵۸- ۱۶۹ه.ق) و هادى عباسى که مدت پانزده ماه حکومت کرد و هارون الرشید (۱۹۳ه.ق) نیز ادامه یافت و آنان در اعمال فشار و شکنجه، زندان، تبعید و قتل علویان راه منصور را ادامه دادند. محمد بن ابى عمیر و فضل بن شاذان به دستور او زندانى و شکنجه شدند. وى حکم دستگیرى هشام بن حکم را صادر کرد، ولى او مخفى گردید و داستان جنایتهای ‏حمید بن قحطبه به دستور هارون نیز مشهور است.
۳-۱-۴- دوران حکومت امین تا واثق (۱۹۳- ۲۳۲ه.ق)
پس از هارون، محمد امین به حکومت رسید و مدت چهار سال و چند ماه حکومت کرد. ابو الفرج در مقاتل الطالبیین مى‏نویسد: «روش امین درباره اولاد على بن ابى طالب برخلاف گذشتگان بود. علت این رفتار آن بود که او به فکر خوشگذرانى و تهیۀ وسائل آن بود و پس از آن در بحران جنگ خود با مأمون قرار گرفت، تا اینکه کشته شد».[۷۷]
مأمون برادر خود را کشت و قدرت سیاسى را به دست آورد و حدود بیست‏سال (۲۱۸- ۱۹۸ه.ق) حکومت کرد.
در زمان مأمون تشیع در اکثر شهرهاى اسلامى نفوذ کرد و اثر آن در دربار مامون نیز ظاهر گردید، چنانکه فضل بن سهل ذو الریاستین، وزیر مامون و طاهر بن الحسن خزاعى فرمانده ارتش وى شیعه بودند.
مامون وقتى کثرت شیعه را دید و دانست که حضرت رضا (ع) مورد توجه و محبت مردم است و مردم از پدر او- هارون- ناراضى هستند و نسبت‏ به حکومت‏هاى قبلى بنى عباس اظهار دشمنى مى‏کنند، ظاهرا روش تفاهم و دوستى با علویان را برگزید و بدین طریق افکار عمومى را متوجه خود ساخت، لذا از در نفاق و ریا اظهار تشیع نموده، از خلافت، حقانیت، و برترى حضرت علی (ع) بر ابو بکر و عمر دفاع مى‏کرد و حتى مسألۀ واگذارى خلافت و سپس ولایتعهدى را مطرح نمود؛ ولى در حقیقت او هدفى جز حفظ قدرت و تثبیت موقعیت‏ خود نداشت و سرانجام نیز امام رضا (ع) را به وسیلۀ زهر مسموم ساخت.؛ ولى در هر حال همین ملایمت و نرمش ظاهرى، موجب فراهم شدن زمینه نسبتاً مناسبى براى ترویج و نشر عقاید شیعه گردید.[۷۸]
عامل مؤثر دیگرى نیز در این باره وجود داشت و آن گسترش و افزایش ترجمۀ کتب فلسفى و علمى بسیار از زبان یونانى و سریانى و غیر آنها به زبان عربى بود که به گرایش مسلمانان به علوم عقلى و استدلالى سرعت‏بخشید، به ویژه آنکه مأمون نیز معتزلى مذهب بود و به خاطر علاقه‏مندى به بحث‏هاى استدلالى، مباحث کلامى در زمینۀ ادیان و مذاهب را آزاد گذاشته بود و دانشمندان و متکلمان شیعه از فرصت استفاده کرده و به تبلیغ مذهب اهل بیت(ع) همت گماردند.
در عصر معتصم (م ۲۲۷ه.ق) و واثق (م ۲۳۲ه.ق) نیز تقریباً شرایط سیاسى در مورد اهل بیت(ع) همانند زمان مأمون بود، به ویژه آنکه آن دو نیز به کلام معتزله گرایش داشته و با بحث‏هاى استدلالى و کلامى موافق بودند. پرسشهاى کلامى و دینى بسیارى که از امام جواد (ع) شده است؛ نیز گواه ارتباط مردم با آن حضرت (ع) در عصر معتصم است؛ هر چند معتصم در باطن امر نسبت ‏به امام (ع) عداوت مى‏ورزید و سرانجام نیز دستور قتل وى را صادر نمود. پس از شهادت امام جواد(ع)، جمعیت انبوهى براى تشییع جنازه آن حضرت(ع) اجتماع نمودند و على رغم اینکه معتصم تصمیم داشت آنان را از شرکت در مراسم تشییع منع کند، ولى آنان به تصمیم وى اعتناء نکرده و شمشیر بر دوش بر گرد خانه امام اجتماع نمودند. این مطلب نیز گواه بر قدرت و کثرت شیعیان در آن زمان دارد.
۳-۱-۵- عصر متوکل و پس از آن

مطلب دیگر :
جستجوی مقالات فارسی - ارائه مدل چند هدفه انتخاب تامین کنندگان در زنجیره تامین چند محصوله ...

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  jemo.ir  مراجعه نمایید.