بررسی تاریخی فقه و فقهای امامیه از قرن اول تا دوازدهم ۹۴- قسمت …

قطب الدین راوندی (۵۷۳ ه.ق): سعید بن هبه الله از فقها و محدثان بزرگ شیعه و از شاگردان شیخ ابوعلی طبرسی و عماد الدین طبری و سید مرتضی رازی است. ابن شهر آشوب و شیخ منتخب الدین از وی روایت کرده اند. تألیفات بسیار و متنوع قطب الدین راوندی خدمت بزرگی به عالم اسلام به حساب می‌آید، مانند آیات الاحکام که همان فقه القرآن است (اولین کتابی است که در بین شیعه در این موضوع نوشته شده است)، احکام الاحکام، الاختلافات الواقعه بین الشیخ المفید و السید المرتضی، اسباب النزول و تفسیر القرآن.
احمد بن علی طبرسی ( ۵۸۸ ه.ق): وی از بزرگان علمای امامیه در اواسط قرن ششم و از معاصران ابوالفتوح رازی و طبرسی صاحب مجمع البیان و از اساتید شیخ منتجب الدین و ابن شهر آشوب است. برخی از آثار او عبارت است از: الاحتجاج علی اهل اللجاج، الکافی در فقه و مفاخر الطالبیه.
-فتواهای خاص طبرسی
فتواهای خاص طبرسی در کتب فقهی مطرح است و علما به آن توجه کرده اند.
در مسائل اصول می‌توان این موارد را برشمرد:
۱-استعمال لفظ را در بیش از یک معنی جایز نمی‌داند.
۲-طبرسی ظن را مطلقاً حجت نمی‌داند.
۳-خبر واحد را معتبر و حجت نمی‌داند.[۳۵]
عماد طوسی، ابن حمزه (اواخر قرن ششم)محمد بن علی طوسی، مکنی به ابوجعفر ثانی یا ابوجعفر متأخر از علمای بزرگ شیعه و صاحب آثار بسیار است، مانند: ثاقب المناقب فی المعجزات الباهرات للنبی صلی الله علیه و آله و الائمه المعصومین، الواسطه و الوسیله.
۲-۲-۶- دوره‌ی ششم: عصر نهضت مجدد مجتهدان
تحمل وضع موجود در دورۀ قبل برای برخی از صاحبنظران که دارای نیروی قوی استنباط و اندیشۀ عمیق فقهی بودند، چون دانشمند بزرگ ابن ادریس حلی (۵۹۸ ه.ق)، دشوار بود؛ لذا برای احیای مجدد اجتهاد و محو آثار تقلید قیام کردند و الحق خوب از عهدۀ این امر برآمدند. کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی ابن ادریس که یکی از مهمترین منابعِ فقهی شیعه است بهترین نمودار این پدیده است؛ ابن ادریس در این اثر نفیس خود در تمام فروع، نظر شیخ را ذکر میکند و به طور کامل در مقام نقد آن بر میآید. بتدریج این پدیده هر چه بیشتر وسعت یافت و دانشمندان بزرگ دیگری، چون محقق حلی، علامه حلی و فخرالمحققین همین راه را دنبال کردند و از این رهگذر فقه شیعه بار دیگر در مسیر پیشرفت و تکامل خود قرار گرفت.
بسیاری از بزرگان این عصر از حله برخاسته اند و این شاید بدان جهت بود که پس از این بغداد مرکزیت خود را از دست داد، گروهی از اهل حله برای گرفتن امان نزد هلاکو، فرمانده لشکریان مغول رفتند و هلاکو پس از آنکه به راستگویی آنان اطمینان یافت، اهل این شهر را امان داد؛ لذا در ظل این امان جلسات بحث و تدریس کلام و فقه دایر شد.
این دوره از زمان ابن ادریس تا قرن یازده هجری(نهضت اخباریان) ادامه داشت و هر چه از آغاز نهضت فقها می‌گذشت رفته رفته نشاط علمی‌آنان رو به ضعف می‌نهاد و این امر خود زمینۀ پیدایش مذهب اخباری گردید.[۳۶]
۲-۲-۶-۱- امتیازات دورۀ ششم
۱- در این دوره، اجتهاد که از کالبد جامعۀ دانشمندان شیعه رخت بر بسته بود، بار دیگر بازگشت و بتدریج تکامل یافت.
۲- در این دوره نظم و تربیت بیشتری برای کتب فقهی به وجود آمد. مراجعه به کتب فقهی محقق و علامه از جمله: شرایع ، تحریر، ارشاد، قواعد، منتهی و لمعه و مقایسۀآنها با کتاب مبسوط و غیره این واقعیت را آشکار می‌سازد.
۳- در این دوره علاوه بر پیشرفت فقه مقارن، چنانکه اثر آن در کتاب تذکره الفقهاء علامه با مقایسۀ آن با خلاف شیخ طوسی هویداست، کتبی هم در مورد اختلاف شیعه، مانند مختلف علامه حلی نگاشته شد. شاید بتوان گفت مفتاح الکرامه سید جواد عاملی مصداق تکامل یافته تر این قبیل کتب است. علت پیدایش این نوع کتب این بود که دانشمندان شیعه در اثر دور شدن از عصر معصومین علیهم السلام و اختلافاتی که در سند و دلالت روایات به آن برخورد میکردند و مسائل مستحدثی که احیاناً پیدا میشد به اختلافاتی در زمینۀ مسائل فقهی مبتلا میشدند که بتدریج گسترش مییافت؛ در این صورت طبیعی است که دانشمندانی به تألیفاتی در این زمینه مبادرت کنند.
۴- بدون شک تحقیقات فقهی در این عصر دقیقتر و عمیقتر و پردامنه تر شد. ملاحظۀ کتب مذکور و کتب دیگر دانشمندان مانند: شرح لمعه، مسالک، تذکره ، جامع المقاصد و شرح ارشاد اردبیلی برای اثبات این مدعا کافی است.
۵– در این دوره به دلیل میدان گستردۀ فعالیت علمی، دانشمندان بزرگ و پرتلاشی ظاهر شدند که میزان کار برخی از آنان واقعاً فوق العاده و تحسین برانگیز است. علامه حلی از آن زمره است. در اینجا به معرفی برخی از فقها نامدار دورۀ ششم می‌پردازیم.[۳۷]
۲-۲-۶-۲- فقهای دورۀ ششم
در این دوره، دانشمندان بزرگی پا به عرصۀ فقه نهادند و با نیروی قوی استنباط و اندیشۀ عمیق فقهی خود، آثار تقلید را محو کردند و به احیای مجدد اجتهاد همت گماردند.سر سلسلۀ این بزرگان ابن ادریس حلی است.
ابن ادریس حلی (۵۹۸ ق): محمد بن احمد یا محمد بن منصور بن احمد بن ادریس حلی عجلی، ملقب و معروف به ابن ادریس از فقهای بزرگ شیعه است.
-فتواهای خاص ابن ادریس
۱-بیع وقف را مطلقاً جایز می‌داند.
۲-ولدالزنا را مطلقاً کافر می‌داند و او را نجس می‌شمارد؛ اگرچه از شیعۀ امامیه باشد.[۳۸]
۳-کلب و خنزیر بحری را نیز نجس می‌داند.[۳۹]
۴-ذبیحۀ غیر شیعه را حلال نمی‌داند.[۴۰]
۵-نفقۀ زن صغیره را واجب می‌داند.[۴۱]
۶-تمام کسانی را که به مذهب شیعه معتقد نیستند، کافر می‌داند و سید مرتضی نیز با او هم عقیده است.
۷-در مواضع غسل و وضو جایز است که از طرف پایین شسته شود و در این فتوا از سید مرتضی پیروی کرده است.[۴۲]
۸- مهمان باید خودش زکات فطریۀ خود را بدهد.
۹-به سبب عمل به ظاهر قرآن، فقر را شرط تعلق گرفتن خمس و مستحق بودن یتیمان اولاد هاشم نمی‌شمارد.
۱۰-تعمّد در قی روزه را باطل نمی‌کند و موجب قضا نمی‌شود.[۴۳]
۱۱-لازم است علاوه برآنکه مهمان خودش زکات فطریۀ خود را بدهد، صاحبخانه نیز زکات فطریۀ او را بپردازد.
۱۲-وطی صغیره باعث حرمت ابدی او نمی‌شود.
۱۳-زوجه(معقود علیها) در صورت فقر زوج، نباید از تسلیم نفس خد تا قبض مهریه اش امتناع کند.
۱۴-در صورتی که مطلقه بین چهار نفر اشتباه شده و زوج با نفر دوم ازدواج کرده باشد، باید قرعه کشی نمود. این در صورتی است که زوج قبل از تعیین فوت کند.[۴۴]
۱۵-ولدالزنا را کافر می‌داند، لذا دیۀ او مثل دیۀ کافر است.[۴۵]
محقق حلی (۶۷۶ ه.ق): نجم الدین، جعفر بن الحسن حلی از بزرگان فقهای شیعه و صاحب آثار مهم در فقه است. از جمله می‌توان به شرائع الاسلام، مختصر النافع، شرح نکت النهایه در فقه و معارج الاصول در اصول اشاره کرد. وی به دلیل جامعیت فضایل علمی‌و عملی و تحقیقات عالیه ی فقهی برای اولین بار در بین فقهای شیعه به لقب محقق ملقب شد، به طوری که اگر بدون قید به کار رود تنها به ایشان انصراف دارد.
-نظریات رجالی محقق حلی
۱-به محقق حلی نسبت داده اند که روایات مرسله را رد کرده است.[۴۶]

مطلب دیگر :
فایل دانشگاهی - تحلیل محتوای برنامه های تبلیغاتی تلویزیونیدر برنامه های راهنمایی و رانندگی۹۳- قسمت ۳

برای دانلود متن کامل این پایان نامه به سایت  fumi.ir  مراجعه نمایید.